پرسشنامه آثار سوگ هوگان

اين سياهه شامل فهرستي از افکار واحساساتي است که شما ممکن است به دليل ازدست دادن يکي ازعزيزانتان تجربه کرده باشيد. لطفا هر عبارت را با دقت بخوانيد و سپس عددي را که به بهترين وجه وضعيت شما را درطول دوهفته گذشته تا به امروز توصيف مي‌کند انتخاب نماييد. لطفا هيچکدام از عبارتها را بدون پاسخ نگذاريد. 

نمره گذاری پرسشنامه:
1. به هيچ وجه من را توصيف نمي‌کند. 		2. بطورکامل من را توصيف نمي‌کند. 
3. نسبتا خوب من را توصيف مي‌کند. 			4. به خوبي من را توصيف مي‌کند. 
5. بسيارخوب من را توصيف مي‌کند. 
ردیف	سؤالات	1	2	3	4	5	
1	اميدهايم برباد رفته است.						
2	يادگرفته‌ام که با زندگي بهتر کناربيايم. 						
3	کنترل کمي بر اندوه خود دارم. 						
4	به شدت نگرانم. 						
5	غالبا احساس بدبختي مي‌کنم. 						
6	احساس مي‌کنم درحال شوک بسر مي‌برم. 						
7	گاهي اوقات قلبم بي‌جهت تندتراز حد طبيعي ميزند. 						
8	رنجيده خاطر هستم. 						
9	ذهنم با احساس بي‌ارزش بودن مشغول است. 						
10	احساس مي‌کنم انسان خوبتري شده ام. 						
11	فکرمي کنم بهتر بود من به جاي او مي‌مردم. 						
12	ديدگاه بهتري نسبت به زندگي دارم. 						
13	اغلب اوقات سردرد دارم. 						
14	درقلبم احساس سنگيني مي‌کنم. 						
15	حس کينه توزي و انتقام دارم. 						
16	درمعده‌ام احساس سوزش مي‌کنم. 						
17	مي خواهم بميرم تا درکنار او باشم. 						
18	درماهيچه هايم احساس کشيدگي وتنجيدگي دارم. 						
19	نسبت به ديگران دلسوزتر شده ام. 						
20	چيزها (مثلا اسامي يا شماره تلفن ها) را به راحتي فراموش مي‌کنم. 						
21	احساس لرزش مي‌کنم. 						
22	درباره اينکه چه کسي هستم احساس سردرگمي مي‌کنم. 						
23	اعتماد به نفسم را ازدست داده ام. 						
24	به دليل سوگي که تجربه کرده‌ام قوي‌تر شده ام. 						
25	باورنمي کنم که هرگز دوباره شاد باشم. 						
26	در يادآوري چيزها ازگذشته مشکل دارم. 						
27	اغلب احساس ترس مي‌کنم. 						
28	احساس مي‌کنم قادربه مقابله نيستم. 						
29	ازمرگ او عذاب مي‌کشم. 						
30	انسان با گذشت تري شده ام. 						
31	بخاطر موضوعات بي‌اهميت دچار حملات وحشتزدگي مي‌شوم. 						
32	درتمرکز پيدا کردن مشکل دارم. 						
33	احساس مي‌کنم دارم خواب مي‌بينم. 						
34	تنفس بريده و کوتاه دارم. 						
35	ازمهرباني دوري مي‌کنم. 						
36	درباره خودم صبورتر شده ام. 						
37	احساس دشمني و نفرت مي‌کنم. 						
38	دوره‌هايي ازسرگيجه دارم. 						
39	دريادگيري چيزهاي جديد مشکل دارم. 						
40	پذيرش هميشگي بودن مرگ او برايم سخت است. 						
41	درباره ديگران صبورتر شده ام. 						
42	ديگران را سرزنش مي‌کنم. 						
43	احساس مي‌کنم انگار خودم را نمي‌شناسم. 						
44	اغلب احساس خستگي مي‌کنم. 						
45	به آينده اميدوارم. 						
46	درتفکر اتتزاعي (ذهني) مشکل دارم.						
47	احساس نااميدي مي‌کنم. 						
48	مي خواهم به ديگران صدمه بزنم.						
49	دريادآوري اطلاعات جديد مشکل دارم.						
50	اغلب احساس بيماري مي‌کنم.						
51	کنارآمدن با اين سوگ نقطه عطفي در زندگي من بوده است.						
52	اغلب کمردرد دارم.						
53	ازاينکه کنترلم را ازدست بدهم مي‌ترسم.						
54	احساس جداشدگي از ديگران مي‌کنم.						
55	اغلب گريه مي‌کنم.						
56	به آساني ازجا مي‌پرم.						
57	کارها غلبه‌ناپذير و لاينحل به نظر مي‌رسند.						
58	اغلب عصباني هستم.						
59	 از تنهايي رنج مي‌برم.						
60	فکرمي کنم روزهاي خوب بيشتري نسبت به روزهاي بد داشته ام.						
61	بيشتر مراقب ديگران هستم.						

ماده‌هاي مربوط به هرعامل به شرح زير مي‌باشد: ( مقاله اصلی )
نااميدي: 1-3-6-11-14-17-25-29-33-40-47-55-59. 
رفتار وحشتزدگي: 4-7-13-16-18-21-27-31-34-38-44-50-52-56. 
رشد شخصي: 2-10-12-19-24-30-26-41-45-51-60-61. 
سرزنش وخشم: 5-8-15-37-42-48-58. 
انفصال وکناره گيري: 9-22-23-28-35-43-53-54. 
درهم ريختگي: 20-26-32-39-46-49-57.

سوگ، یکی از همگانی ترین واکنشهای انسانی است که در همه فرهنگها و گرو ههای سنی در پاسخ به انواع مختلف فقدان، به خصوص مرگ یک عزیز اتفاق می افتد(مالکینسون، 2001). وقتی فرد عزیز می میرد، نشان دادن واکنش سوگ طبیعی است و عموما نیازی به درمان ندارد. اما واکنشهای سوگ نابهنجار، ممکن است این حالت را پیچیده کند و به افسردگی و آسیبهای دیگر منجر شود(پروچسکا و نورکراس، 1387). 
بر اساس شواهد بالینی بسیاری از افراد داغدیده در معرض خطر نشانگان افسردگی، اختلالات اضطرابی، بیماری های جسمی، بدکارکردی سیستم ایمنی و افزایش احتمال مرگ و میر قرار دارند(تومیتا و کیتامورا، 2002). به همین دلیل، امروزه بر ضرورت تدارک برنامه هایی به منظور یاری رساندن به افراد و خانواده ها در سازگاری با سوگ تاکید می شود(آلومباگ و هویت، 1999). 
بدیهی است در این راستا نقش درمانگران برای درک صحیح فرایند داغدیگی و سنجش آثا سوگ اهمیت ویژه ای دارد؛ چرا که درمانگران با استفاده از ابزارهای سنجش معتبر می توانند اطلاعات مفیدی در زمینه وضعیت کنونی داغدیده، پیش بیینی پیامدهای احتمالی، تشخیص افراد در معرض خطر و ارزیابی رویکردهای درمانی مناسب به دست آورند(تومیتا و کیتامورا، 2002).
 البته به دلیل اینکه بسیاری از وقایع پیش بینی نشده، فرآیند سوگ را تحت تاثیر قرار می دهند، توانایی این قبیل ابزارها برای پیش بینی دوره و ماهیت سوگ، قطعی نیست؛ لیکن نتایج نشان می دهند که استفاده از ابزارهای سنجش در پیش بینی آثار سوگ ، نسبت به یک حدث عالمانه بیشتر قابل اعتماد است(پارکس و پریگرسون، 2010).
در طی چند دهه گذشته، ابزارهای متعددی به منظور بررسی پیامدهای روان شناختی، رفتاری و جسمانی ویژه فرآیند سوگ و داغدیدگی به وجود آمده که به طور مستقیم بر  فرآیند سوگ و داغدیدگی تمرکز کرده اند؛ با وجود این، بررسی های کیفی و کمی نشان می دهند که بیشتر ابزارهای موجود، ویژگیهای روان سنجی معتبری ندارند و صرفا به صورت اختیاری یا تصادفی و بر اساس دیدگاههای بالینی یا نظری سازندگان به وجود آمده اند(تومیتا و کیتاموا، 2002).
سیاهه آثار سوگ هوگان(HGRC) یکی از ابزارهای معتبر در حیطه سنجش سوگ است و از این امتیاز برخوردار است که بر اسا مطالعات تجربی بر روی داغدیدگان تدوین گردیده و بنابراین نسبت به ابزارهایی که صرفا اساس نظری دارند، برتری قابل ملاحظه ای دارد(هوگان، 1988؛ به نقل از ییلدیریم، 2003). هوگان، گرینفیلد و اسکمیت(2001) بر این عقیده اند که زیرمقیاسهای این سیاهه علاوه بر ارائه اطلاعات معتبر و قابل اعتماد درباره الگوهای داغدیدگی بهنجار، نسبت به تغییرات فرآیند داغدیدگی، به عنوان تابعی از زمان نیز حساس هستند. این پرسشنامه را برخی پژوهشگران به دلیل سهولت استفاده برای مراجعان و فرآهم کردن ارزشیابی چند بعدی از فرآیند مقابله با داغدیدگی، پیشنهاد کرده اند(گریوس، 2009).
پیشینه ساخت سیاهه آثار سوگ هوگان نشان می دهد که ماده های آن بیشتر بر اساس اطلاعات گردآوری شده از مصاحبه با والدین داغدیده تنظیم شده و پس از چندین مرحله اجرا در گروههای مختلف و تحلیل عوامل، فرم نهایی 61 ماده ای با شش زیر مقیاس ناامیدی، رفتارهای وحتشزدگی، سرزنش و خشم، در هم ریختگی، کناره گیری و رشد شخصی آماده گردیده است(هوگان، وردن، اسکمیت، 2003-2004). سیاهه هوگان بری اندازه گیری ماهیت چند بعدی فرایند سوگ بهنجار تنظیم شده و مجموع نمرات خرده مقیاسهای آن نمی توانند به عنوان یک نمره کل گزارش شوند؛ در واقع هر عامل جنبه منحصر به فردی از سوگ را نشان می دهد و بنابراین یک نمره کل برای سیاهه هوگان معنادار نخواهد بود(هوگان، گرینفیلد و اسکمیت، 2001). 
با وجود این گامینو، سویل و استرلینگ(2000) مجموع نمرات پنج خرده مقیاس ناامیدی، رفتارهای وحشتزدگی، خشم و سرزنش، کناره گیری و درهم ریختگیرا به عنوان یک نمره مجزا، با عنوان درماندگی ناشی از سوگ در مقابل عامل رشد شخصی به کار  گرفت.
یکی از امتایزات منحصر به فرد این ابزار نسبت به سایر ابزارهای سنجش سوگ، خرده مقیاس رشد شخصی آن است. در واقع این سیاهه، آثار سوگ را از هر دو جنبه آسیب شناختی و تغییرات روانشناختی مثبت، مد نظر قرار می دهد. رشد شخصی یکی از اجزای اصلی فرآیند سوگواری است که تا حدی در همه مراحل داغدیدگی اتفاق می افتد(هوگان و اسکمیت، 2002). رشد شخصی دربردارنده جست و جوی  معنایی در فقدان تجربه شده و دستیابی به قدرت تحمل بیشتر، قضاوت گری کمتر، دلسوزی، توجه و مراقبت بیشتر نسبت به اطرافیان است و به نوعی باعث می شود فرد داغدیده به واسطه تجربه سوگ، هویتی جدید اتخاذ نماید و در جهان بینی خود، تجدید نظر کند(تدسکی و کالهون، 1996؛ اسکافر و موس، 2001؛ هوگان، گرینفیلد و اسکمیت، 2001؛ هوگان و اسکمیت، 2002).
اعتبار  سیاهه آثار سوگ هوگان در چندین مطالعه تأیید شده است. هوگان و همکاران(2001) همسانی درونی آن را با استفاده از روش آلفای کرونابخ در دامنه ای از 79/0 تا 90/0 و با استفاده از روش بازآزمایی در دامنه ای از 59/0 تا 84/0 (P<0/001) گزارش کرده اند. پژوهشهای دیگری نیز روای و پایایی این ابزار را تأیید کرده اند. کاینونن، پایوی، پانونن و ایرجانتی(2000) در دو پژوهش در فنلاند، ضریب آلفای کرونباخ  برای زیرمقیاسهای آن را بین 65/0 و 82/0 و لاکسو و پاینونن-ایمونن(2003) بین 66/0 تا 84/0 به دست اورده اند. ییلدیریم(2003) در نمونه ای از والدین داغدیده در ترکیه، آلفای کرونباخ برای کل مقیاس را 95/0 و برای خرده مقیاسها را در دامنه ای از 74/0 تا 87/0 گزارش نموده است.
این سیاهه همچنین همبستگی های بالا و معناداری با سایر ابزارهای معتبر سنجش سوگ نشان داده است(هوگان، گرینفیلد و اسکمیث،2001).
سیاهه آثار سوگ هوگان
این ابزار یک سیاهه خودگزارش دهی 61 ماده ای است که چندین واکنش شایع به داغدیدگی را بررسی می کند. ماده های این مقیاس، فهرستی از افکار و احساسات متداول در بین داغدیدگان است. از پاسخ دهنده خواسته می شود تا شدت احساسات خود را در طول دو هفته گذشته بر اساس مقیاس 5 درجه ای لیکرت(1=به هیچ وجه من را توصیف نمی کند تا 5=خیلی خوب من را توصیف می کند) مشخص نماید. به این ترتیب دامنه«مرات در این مقیاس از 61 تا 305 است. زیرمقیاسهای اصلی این سیاهه عبارتند از: ناامیدی، رفتار وحشتزدگی، سرزنش و خشمف کناره گیری، در هم ریختگی و رشد شخصی. 
در مطالعه هوگان، گرینفیلد و اشمیث(2001) ضرایب آلفای کرونباخ برای خرده مقیاس ناامیدی 89/0، رفتار وحتشزدگی 90/0، رشد شخصی 82/0، سرزنش و خشم 79/0، کناره گیری 87/0 و در هم ریختگی 84/0 گزارش شده است. در این پژوهش نیز برای محاسبه اعتبار اولیه سیاهه آثار سوگ هوگان از روش همسانی دورنی با محاسبه آلفای کرونباخ استفاده شد. ضریب اعتبار برای کل مقیاس 90/0 و برای خرده مقیاس ناامیدی 87/0، خرده مقیاسهای رفتار وحشتزدگی 86/0، خرده مقیاس رشد شخصی 82/0، خریده مقیاس سرزنش و خشم 79/0، خریده مقیاس کناره گیری 87/0 و خرده مقیاس درهم ریختگی 84/0 به دست آمد. یک نمونه از سئوالات هر خرده مقیاس به شرح زیر است:
خرده مقیاس نا امیدی:امیدهایم بر باد رفته است.
خردف مقیاس رفتارهای وحشتزدگی:گاهی اوقات قلبم بی جهت تندتر از طبیعی می زند.
خرده مقیاس رشد شخصی: دیدگاه بهتری نسبت به زدنگی دارم.
خرده مقیاس سرزنش و خشم:حس کینه توزی و انتقام دارم.
خرده مقیاس کناره گیری: احساس جدا شدن از دیگران می کنم.
خرده مقیاس در هم ریختگی: چیزها(مثلا اسامی یا شماره تلفنها ) را به راحتی فراموش می کنم.
در این پژوهش ضرایب آلفای کرونباخ به دست آمده برای چهار عامل ناامیدی/ پریشانی، رشد شخصی، درهم ریختگی/وحشتزدگی و خشم . سرزنش به ترتیب 986/0، 958/0، 981/0 و 924/0 و برای کل پرسشنامه 971/0 به دست آمد که این ضرایب نشان دهنده اعتبار بالا برای کل مقیاس و هر کدام از خرده مقیاسها است.به منظور سنجش روایی ملاکی، پرسشنامه اضطراب، افسردگی، تنیدگی(DASS-21) به عنوان آزمون همگرا و پرسشنامه سلامت عمومی(GHQ-28)  به عنوان آزمون واگرا به صورت همزمان با پرسشنامه آثار سوگ اجرا گردید. طبق نتایج تحیلی همبستگی پیرسون، رابطه معناداری بین مؤلفه های پرسشنامه سلامت عمومی و مقیاس افسردگی، اضطراب، تنیدگی(DASS-21) با هر چهار عامل سیادهه هوگان وجود دارد. بنابراین می توان نتیجه گرفت که این پرسشنامه از روایی ملاکی همزمان مناسبی برخوردار است.
به منظور بررسی توانایی HGRC در تشخیص عشویت افراد در دو گروه افراد مبتلا به سوگ آسیب شناختی و افراد دارای سوگ بهنجار، شرکت کنندگان بر حسب پاسخ بلی یا خیر به سؤال"سابقه مراجعه به درمانگر و مصرف داروهای روانی به دلیل پیامدهای سوگ" در دو گروه افراد مبتلا به سوگ آسیب شناختی و افراد دارای سوگ بهنجار قرار گرفتند. از بین کل شرکت کنندگان 172 پرسشنامه در این مورد معتبر شاخته شد. مقایسه نمرات بین این دو گروه با استفاده از ازمون لامبدای ویلکس نشان داد که تفاوت مشاهده شده بین میانگین نمرات افراد مبتلا به سوگ آسیب شناختی و افراد دارای سوگ بهنجار معنی دار است. نتایج نشان داد که مقدار ویژه برابر با 709/1 و ضریب همبستگی آن 794/0 است. این ضریب همبستگی همان ضریب روایی تشخیصی است که رابطه عضویت گروهی از افراد را با نمرات نشان می دهد. کجذور ضریب همبستگی نیز نشان داد که 04/63 درصد واریانس نمرات ناشی از عضویت گروهی است. بر اساس لامبدای ویلکس محاسبه شده(81/0)، این ضریب همبستگی از لحاظ آماری معنی دار است(P≤0/001). با توجه به ضرایب غیر استاندارد (آثار سوگ 034/0 و عدد ثابت 367/6-)معادله پیش بینی عضویت گروهی به صورت 367/6- 6X    034/0 Y به دست می اید. همچنین میانگین نمرات ممیز گروه دارای سوگ آسیب شناختی 225/1، گروه دارای سوگ بهنجار 378/1-، برش تمایز بین دو گروه صفر و نمره برش پرسشنامه 65/174 به دست آمد. بنابراین چنانچه نمرات فرد داغدیده ای در این معادله قرار داده شود و نمره ممیزه وی محاسبه شود و حاصل آن منفی باشد، پیش بینی می شود که آنفرد به گروه داغدیدگان بهنجار تعلق داشته باشد و در صورتی که حاصل آن عددی مثبت باشد، آن فرد متعلق به گروه مبتلا به سوگ آسیب شناختی است. 
طبق نتایج حاصل از آزمون روایی تشخیصی این تحقیق، نشان داد که اگر چه سیاهه آثار سوگ هوگان در اصل برای تشخیص واکنشهای سوگ بهنجار طراحی شده، لیکن تمایز مفهومی بین سوگ اسیب شناختی و سوگ بهنجار در آن رعایت نشده است. نتایج پژوهش هوگان، وردن و اسکمیت(2003-2004)نشان داد که همبستگی معناداری بین ملاکهای سوگ آیب شناختی مانند پریشانی جدایی و پریشانی ضربه زا با عوامل سوگ بهنجار در سیاهه هوگان وجود دارد که این یافته های وجود تمایز بین مفهوم سازی سوگ آسیب شناختی و سوگ بهنجار را در این مقیاس به چالش می کشد.
یافته های پژوهش حاضر در رابطه با اعتبار و روایی پرسشنامه سیاهه هوگان با دیگر پژوهشها در این زمینه(کاینونن، پپایوی، پانونن و ایرجانتی، 2000؛ هوگان، گرینفیلد و اسکمیت، 2001؛ لاکسو و پاینونن-ایمونن، 2002؛ ییلدریم، 2003) همسو بوده و گویای قابل استفاده بودن این ابزار در جامعه ایرانی است. این ابزار می تواند  به کمک متخصصان بهداشت روان در زمینه غربالگری اولیه داغدیدگان از نظر احتمال سوگ نابهنجار مورد استفاده قرار گیرد. همچنین برای استفاده در محیطهای پژوهشی به منظور سنجش آثار سوگ و تعیین میزان اثربخشی درمانهای ویژه سوگ نیز کاربرد دارد و سودمند است.

منابع فرعی:
Allumbaugh, A., & Hoyt, W.T. (1999). Effectiveness of Grief Therapy: A Meta-Analysis Denise. Journal of Counseling Psychology, 46(3), 370-380.
Gamino, L.A., Sewell, K.W., & Easterling, L.W.  (2000). Scott and White grief study-phase 2: Toward an adaptive model of grief. Death Studies, 23, 633-660.
Graves, K.E. (2009). Social networking sites and grief: an exploratory investigation of potential benefites. Thesis for PH. D of psychology, Indiana University of Pennsylvania.
Hogan, N.S. & Schmidth, L. A.(2002). Testing the grief to personal growth model using structural equation modeling. Death Studies, 26,615-634.
Hogan, N.S., Greenfield, D.B., & Schmidt, L.A. (2001). Development and validation of the Hogan Grief Reaction Checklist. Death Studies, 25, 1-32
Hogan, N.S., Worden. W., & Schmidt. L.A. (2003-2004). An empirical study of the proposed complicated grief disorder criteria. Omega, 48(3), 263-277
Kaunonen, M., Paivi, A.K., Paunonen, M., & Erjanti, H. (2000). Death in the Finnish family: Experiences of spousal bereavement. International Journal of Nursing Practice, 6, 127- 134.  
Laakso, H., & Paunonen-Ilmonen, M. (2002). Maternal Grief. Primary Health Care Research and Development, 3, 115-123
Malkinson, R. (2001). Cognitive behavioral therapy of grief: A review and application. Research on Social
Parkes, C.M., & Prigerson, H.G. (2010). BEREAVEMENT: studies of Grief in Adult Life. New York: ny1001.  
Psychiatry, 43 (2), 95-102
R.O. Hansson, W. Stroebe, & H. Schut (Eds.),Handbook of bereavement research: Consequences, coping, & care. Washington, DC: American Psychological  Association. 
Schaefer, J. A., & Moos, R. H. (2001). Bereavement experiences and personal growth. In M.S. Stroebe,
Tedeschi, R.G., & Calhoun, L.G. (1996). The posttraumatic growth inventory: Measuring the positive legacy of trauma. Journal of Traumatic Stress, 9, 455–471
Tomita, T., & Kitamura, T. (2002). Clinical and Research Measures of Grief: An econsideration. Comprehensive
Work Practice, 11 (6), 671-698
Yildirim, S. (2003). Parental grief reactions after an infant death. thesis for M.S. Department of psychology, Middle East Technical University.

منبع اصلی:
شریفی، مرضیه؛ فاتحی زاده، مریم و احمدی، احمد(1392). ویژگیهای روان سنجی سیاهه آثار سوگ هوگان در خانواده های داغدیده ایرانی.دانش و پژوهش در روانشناسی کاربردی، سال 14، شماره 3،صص.69-79.